Редактор сайта: Шайжанов Жағыпар
Эл.почта:koshan_tobol93@mail.ru
Телефон: +7 (7142) 534781
Мобильный: +7 701 8342806
Адрес сайта:www.tokymbet.kz
САЙТ «ТОҚЫМБЕТ»
«Ағайын жат болады алыс болса.
Жат та жақын болады таныс болса.
Сонда да бауыр шіркін шыдамайды
Ұрандап шығатұғын намыс болса».
ҰЛЫ АТАЛАР
1. БЕГІС БАТЫР.

Сұрасаң, Ұлы атамыз батыр Бегіс,
Қалмақпен сан айқаста тапқан жеңіс.
Атақты Ер Шақшаққа Бегіс ата
Алладан тілек тілеп берген бата.
                              (Ж. Шайжан ұлы).

«БЕГІС БАТЫРДЫҢ БАТАСЫ»
   
     Атақты Құтансопыдан жеті сопы туады. Олар: Ақсопы, Арықсопы, Қарасопы, Сарысопы, Баласопы, Момынсопы, Мейрамсопы.
     Мейрамсопының  бәйбішесінен жеті бала (Алтай, Қарлық, Тыналы, Тоқа, Қозған, Қақсал, Қаракесек), кіші әйелінен бір бала – Танбыссопы – туады.
     Танбыссопыдан Үйсінбай, одан Ермен, одан екі бала: Бөлтірік пен Шағыр туады.
     Шағырдың жеңге әйелінен, яғни ертерк өлген Бөлтіріктің әйелінен, Аманжол мен Сомжүрек туады. Ал, қыздай алған бірінші әйелінен Шаржетім, кіші әйелі, Қарауыл қызы Ақсұлудан, Бегіс туады.
     Аманжолдан Әлімбет, Байымбет, Шақшақ тараса, Сомжүректен Әйдерке туады.
     Бегіс заманында, яғни Салқам Жәңгірхан тұсында, қол бастаған атақты батырлардың бірі болған. Иісі қазақ қосындарының сапында қалмақтарға қарсы соғыстарға қатысып, талай қиян – кескі шайқастарда болып, атағы аңыз болған қазақ батыры.
     Аманжолдан туған Шақшақ, он жеті жасында жекпе – жекте қалмақтың батырын өлтіріп, қамал бұзғанда, Бегістің жасы алпыстан асқан кезі екен.
     Ел шетіне жау келіп Бегіс батыр қосынын бастап аттанғалы жатқанда арынды жас берен Шақшақ қосынға қосшы болуға өтініш етеді.
     Алды – артын тереңнен шолатын қарт батыр, қапелім сәтте өтініш айтқан жас жеткіншекке қатты айтсам меселі қайтар, түсінетін діл, жеткізетін тіл болса нұсқау болар ақылым айтар деп, толғанып барып былай деген екен:
  •    Арысым, атың сай, жарағың дайын. «Ата жаудан кек алсам, ел – жұртым-ның елдігін қорғасам», - деген талабың тау жыққандай екен. «Ел иесі ерлерге қосшы болам!», - деген талабың өте орынды. Бұл қадамыңды мен де бек құптаймын. Алайда, шырағым, дұрыс түсін. Бұл жолғы өтінішіңе тұсау болар жағдай жоқ емес. Ол – абыз аталардың батасы. Белін берік буынған, желекті найза қолға алған ер жігіт, жас ұланға, ел үлкендерінің батасын алу – уәжіп. Халқымыз: «Баталы құл арымас, батасыз ұл жарымас», - дегенді босқа айтпаған. Онымен қоса, мына ел – жұртқа, қара орман мал – жанға ие болар азамат керек. Біз қайтып келгенше осы шаруаның басы – қасында бол. Аман – есен оралсақ, құрбандық шалып, үлкендердің батасын алған соң, келесі жорықта қосшы емес, басшы боларсың деген үмітпен «балақ бауыңды» қиярмыз. Інім, осыған тоқталық. Осы уәдеде тұрайық.-
      Аға бастаған қол аттанып кете барды, артында «Ақ жол» тілеген ел – жұрты қала берді.
    Елге басшы болып қалған жас ұлан Шақшақ, тұла бойын бұла қайрат кернеген жас арыстан, екі – үш күнге әрең шыдады. Үшінші түні жылқы       күзетінде, өзіне деп бапталған бәсіре атын ұстап мінді де, жолдастарына жөн айтпастан, кете барды. Атын жайдақ мінген қалпы, ауылға да соқпастан, ағасы бастаған қосынның соқпақ жолына түсіп тартып кетті..
     Екі күнді артқа тастап, үшінші күні қонаға, Арқа өзенінің бойында қонып жатқан қосынға жетті.
     Одан: «Неге келдің, неғып жүрсің?», - деп ешкім сұрамады. Әр қос өздерінің ас – суын қамдап, қарын тойдырып алған соң, көпшіктерін жастанып, көк майса шалғынға құлай – құлай кетті.
    Қалың қол ұйқыда. Ат күзетіндегілер мен қарауылда тұрғандар ғана көз ілер емес.
    Өзінің оғаш қылығын енді түсіне бастаған Шақшақ, жағалап Бегіс ағасына келді. Ол кісі де ұйқтамай жатыр екен, жерден басын көтерді. Шар болат сақиналардан тоқылған бүктемелі сауыты, қару – жарағы қасында жатыр.
  •    Ағатай, осы келгенімің әбестігін енді түсініп, өкініп тұрмын. Ертең сіздер аттанғанда, қалқиып жұртта қалайын ба, әлде ұятымды бетіме ұстап, ауылға қайтайын ба? – деп Шақшақ ағасына мұңайа қарады.
     Бегіс батыр да осы жағдайды ой елегінен өткізген болса керек, мүдірмей жауап беріп: «Жоқ, шырағым. Келіп қалған екенсің, енді  кері қайтудың жөні жоқ. Қару – жарағың болмаса да, аттарға ие болар қауқарың бар. Жігіттер жауға лап қойғанда, қосалқы аттар мен жорық қосына ие бол. Ал, қазір атыңды отқа қой да көз іліктіріп ал. Таңның атуына жақын қалды», - деп шешімін айтты.
     Таң қылаң иектене сарбаздар намазға тұрды.Таң намазының парызы оқыла басталғанда, өзеннің арғы бетінде тұрған қалмақтардың құрған шебінен қара қасқа атты біреуі суырыла шығып, ауыр найзасын суға сүңгіте малып: «Жекпе – жек, қазақ, жекпе – жек!», - сүрең салды.
     Жаратқанға жалбарынып  жатқан қазақ әскері, оқып жатқан намазын бұзбады. Батырлардың аттарын ұстап тұрған жігіттерде үн жоқ.
    Таңғы тыныштықты бұзып: «Жекпе – жек! Жекпе – жек!», - деп қақсаған қалмақтың қаңқу үні намысына тиіп, қаны қызған Шақшақ, одан әрі шыдай алмай, Бегіс ағасының ақ сауытын киіп, қару – жарағын асынып, батырдың атына қарғып мінді де: «Қалмақ, қайдасың?», - деп өзенге қойды да кетті.       Талай рет судан өтіп әккіленіп алған жүзгіш тұлпар, әп - сәтте қарсы беттен бір – ақ шықты. Жағада күтіп тұрған қалмақ, көзді ашып – жұмғанша, бар пәрменімен найзасын Шақшаққа сілтеп кеп жіберді. Соғыс тәсілдеріне бала жастан машықталған жас батыр, капелімде сілтенген қалмақтың найзасын қағып жіберді де, оның өзін өндіршектен найзасымен түйреп, ат үстінен жұлып алып, өзенге атты да жіберді.
     Осы кезде намазды тәмәмдап, атқа қонған қазақ қолы «Ақжол! Ақжол!», - деп ұрандатып қалмақтарға лап қойды.
     Бас батыры өліп, сағы сынған қалмақтар қашуға мәжбүр болды. Шақшақ та, атасы Аманжолдың атын Ұран қылып, «Аманжол! Аманжол!», - деп, қашқан жаудың соңынан сүрең салып барады.
     Қалмақтардың көбі, оларды түре қуған қазақ сарбаздарының қолынан қаза тауып, азғантай бөлігі ғана қашып құтылды. Олардың бүкіл мал – жаны, дүние – мүлкі олжа болды.
      Көп уақыт өтпей, қазақ қосыны, мол олжаны алдыға салып, Бегіс батыр отырған жерге оралды. Олжа батырдың алдына тартылды.
     Жас қыран Шақшақтың бүгінгі ерлігіне дән риза болған Бегіс батыр: «Шақшақ інім! Бұл сенің тырнақалды олжаң. Ел алдындағы ерлігіңнің        байғазысы болсын, барлығын саған сыйға тартамыз. Ерлігіңнің көз куәсі болған осынау көпшіліктің де байламы осы болуға тиіс», - деді. Бұл шешімді сарбаздар да мақұлдады. 
     «Аға, мен бұл олжадан «сабақты ине» де алмаймын. Қалай бөлесіз, кімге бересіз, ол тек сіздің құзырыңызда. Сіз маған тек ақ батаңызды беріңіз. Әкемнің алдына: «Батыр ағамның батасын алдым!», - деп марқайып барайын», - деп Шақшақ  өз өтінішін жеткізді.
     «Бәрекелді! Жөні осы! Батыр, ініңнің меселін қайтармай беріңіз батаңызды!», - деп қосын жамырап үн қатты.
     Көпшіліктің ықыласы мен көңілін аңдаған Бегіс батыр, бөгелместен қол жәйіп батасын бастап кетті. Тас бұлақтың сылдырындай сиқырлы сарын, сұңғыла сөздер ағытылып жатыр. Батаға ұйыған көпшілік, қол жәйған күйі, сілтідей тына қалған.
     Бір кезде, оң жағында отырған үзеңгілесі, сүт пісірім уақыт бойы сөйлеген батырдың тізесін түртіп қалып: «Әу, батыреке, бәрін үйіп – төгіп ініңе тілеп жатсың, өз ұрпағыңды да ескерсең нетті?!», - деп танауының астынан күңк етті.
     «Я, солай екен – ау!», - деп, Бегіс батыр үзілген батасын төменгідей аяқтаған екен:
 
«Жеті атаға келгенде,
Өзімнен біреу ту алсын!
Ту алсын да қуансын.
Бақ – дәулетке мастанса - 
Құр құдықтай суалсын!
Әмин!
Аллаһу ӘкбәрІ»

     Түскен олжаны сарбаздарға қылдай бөліп беріп, елге жеңіспен оралған Бегіс батыр, бұл жеңіске жеткізген Шақшақ екенін жария етіп, алты жасар ақбоз сойдырып, жас батырдың тұсау кесер тойын өткізген.
     Сол күндердің бірінде, Ақ ордада үлкендер мен батырлар кезекті кеңес құрып отырғанда, соңғы жорыққа қатысқан батырлардың бірі: «Батыр аға, мені мазалап жүрген күпті бір сауал бар, соның жауабын сізден сұрасам ба деп едім», - деп сөз тастады.
    «Сұра, қысылма! Шаманан келсе, нақты жауабын берейін!», - деген Бегіс батыр.
   «Білмегім мынау еді: сіз Шақшақ ініңізге бата тілеп сүт пісірім уақыт сөйледіңіз, ал, өз ұрпағыңызға келгенде, батаны келте қайырдыңыз. Осының мәнісі қалай?
     Отырған ортаны жанарымен барлай сүзіп шыққан батыр, былайша жауаб қайырған: «Еее, сендер байқамаған екенсіңдер, тілек тілеп жәйған қолым өз ұрпағыма бата бағыштағанда аунап бара жатты. Амалсыздан, қысқа қайыруға мәжбүр болдым. Ал, Шақшақ, Алла бұйыртса, аты аңызға айналған аруақты батыр болар. Шақшақ аман тұрғанда іргеңді жау алмас. Одан батырлығын жалғастыратын, ерен ер, ұрпақ болар!».
     Алла Тағала Бегіс батырдың батасын қабыл етіп, Шақшақ аты аңызға айналған батыр болып, жасаған ерліктері еліміздің тарихында еңселі орын алды.
     Бегіс атамыздың аузы қандай дуалы дерсің: айтқанындай, өзінен кейінгі жетінші ұрпағы батыр болды. Ол – Тышқан батыр еді.
     Бегіс атамыз тек қана батыр, қол бастаған қолбасшы ғана емес, болашақты болжаған данышпан, ел басқарған көсем, от ауызды, орақ тілді шешен болған.
     Ұлы атамыз турасында атақты бақсы, ақиық ақын Шолан ұлы Ғабдолла атамыздың  өлеңінің бізге жеткен бір шумағында:
 
Сұрасаң менің атам батыр Бегіс,
Шақшаққа бата берген сөйлеп келіс.
Алқалы топ алдында сөйлеп берсе
                           Көмейден сөз саулатқан бөкен желіс, -  деп жырлаған.
   
    Бегіс батыр жәйлі ел аузында аңыз – әңгіме көп болған. Өкінішке орай, сол әңгімелерді есінде сақтаған көнекөз қариялар бүгінгі күні ортамызда жоқ.
(Ержан ұлы Тұраш «Қостанай таңы» газеті 2002 жыл 12 шілде «Бегіс батырдың батасы»).
 
Бегіс батыр
 һәм ұрпақтары хақында яки тұғырлы тұлғалар жайлы бірер сөз
     
     «Шақшақ Жәнібек пен Сарыжетім Қарабалуан Жанұзақ басқарған тайпалармен туыстас, бірге көшкендердің бір бөлігі - Бегіс ұрпақтары.
     Бегіс батырдың өмірі мен жорықтары Қаратау өңірінде өткен. Қаратаудан көшу дәуірі Құланшы мен Құлтуманың немерелері Таңатардың төрт баласының тұсына келеді. 
     Арқаны саралап келіп Құланшының ұрпақтары Жалдама бойын мекендеп қалған. 
     Құлтума ұрпақтары Асан Қайғы Қарасуының маңайын мекендеген. 
     Күйік, Қайғы, Сарыөзек аралығындағы кеңістікте Шүйініш (Шүйіш) пен Есембай ұрпақтары жайлаған. 
     Есенғұл, Байдәулет ұрпақтары келісіп, Қызбелді жайлап иеленген. Күсеміс байдың Сайқұдығы, Шүрегей бұлағы, Молыбай құдығы т.с.с осының дәлелі. 
    Сейті, Талтақай, Қоғалы бұлақ, Тобылбай, Қамысты бұлаққа дейін Есбай ұрпағы жайлаған. 
    Шеркес адыры, Шолақсай бұлағы мен өзен бойларын Есенғұл, Есбай ұрпақтары аралас қоныстанған. Баймағамбеттің Кірпіш көңі, Болат тоғайы, Тәукебай көңі,Табанда Лекер көңі, Ырғайдың Қожахметінің көңі, Атағозының Шөлқұдығы. 
     Бозқасқа, Бөліссай, Ажырық, Бестарау төңірегін Байдәулет пен Есбай ұрпақтары мекендеген. Ажырықтағы Айтқожа көңі, одан терістікке қарай Күшік көңі (әкесі – Әзім қажы». 
(Сәтмырза қажы Тоғайбайұлы)

2. ТОҚЫМБЕТ.

Уә, халайық, айтыңыз:
«Бақыт», - деген, немене?
Өсіп - өнген ұл мен қыз,
Немере мен шөбере –
Бақыт емей немене?!
                  (Ж. Шайжан ұлы).
                                   Тоқымбет Ұлы атаның бел баласы,
                                   Бегістей көл – дарияның бір саласы.
                                   Әкеден Ел басқару мұра болып,
                                   Атанды жастайынан «Ел ағасы».
 
                                           Басына бабамыздың бақыт қонды,
                                           Ұрпағы қалың ел боп өсіп - өнді.
                                           Үй саны үш жүздікке жеткен шақта,
                                           Болды ие: «Үш жүз үй Тоқымбет», - деген атқа.
                                                                         (Ж.Шайжан ұлы)
                                                                                                                                                               
                                                                                                                                             
     3. ТАҒЫШЫ.
 
Бұйрығымен Жаратқан Бір Алланың, 
Бұл дүниеде қабыл болды Арманың
Бір тайпа ел өз атыңмен атанып,
Мәңгі – бақи ел есінде қалғаның.
                      (Ж. Шайжан ұлы)
                                  
     «Үш жүз үй Тоқымбеттің» не себепті «Тағышы» тайпасы аталғаны жөнінде бізде нақты деректер жоқ. Бізге жеткен бір аңыз бойынша, бір үлкен тойда болған бәйгеде Тағышы атамыздың аты мәреге бірінші болып жеткенде, Тоқымбет атамыздың балаларының (Құланшы, Құлтума және Тағышының) ұрпақтары, «Тағышы, ТағышыІ», - деп ұрандатқан. Сол уақыттан бастап, ел ішінде осы үш ұрпақты  жалпы атпен - «Тағышы» тайпасы, - деп атап кеткен, мыс.
 (Ж. Шайжан ұлы)